Niet alle wapens zijn gelijk voor het internationaal recht. Sommige zijn verboden, andere zijn toegestaan maar omstreden. Weer andere bevinden zich in een juridisch schemergebied. De oorlogen in Oekraïne en Gaza hebben meerdere van deze wapens in rap tempo weer in het nieuws gebracht.
Van clusterbommen tot killer robots: dit zijn de tien meest controversiële wapens die vandaag de dag nog steeds worden ingezet of ontwikkeld.
10. Geluidswapens (LRAD)
De LRAD is een krachtige luidspreker die een gerichte bundel lawaai afvuurt. Deze schotel produceert een pieptoon die honderden meters ver reikt met een chirurgische precisie. Omstanders die zich net buiten de geluidsstraal bevinden, horen vaak helemaal niets.
Met een volume tot 160 decibel overstijgt het systeem de menselijke pijngrens ruimschoots. Ter vergelijking (een opstijgende straaljager tikt doorgaans de 140 decibel aan).
Juridisch valt het apparaat simpelweg onder crowd control, waardoor er nauwelijks internationale beperkingen gelden. Hoewel fabrikanten spreken van een humaan alternatief voor traangas, is de fysieke schade vaak blijvend. Slachtoffers kampen direct met acute pijn en gescheurde trommelvliezen, wat de inzet ervan ethisch uiterst dubieus maakt.
9. Napalm
Napalm is een brandbare gel die agressief aan slachtoffers blijft kleven. Het goedje brandt op temperaturen die oplopen tot 1200 graden Celsius. De beelden van kinderen die in Vietnam door napalm werden verbrand, schokten indertijd de wereld. Deze beelden droegen sterk bij aan de opkomst van de anti-oorlogsbeweging.
Protocol III van de VN-Conventie inzake Bepaalde Conventionele Wapens (1980) verbiedt de inzet van brandwapens tegen burgers. Het beperkt ook het gebruik ervan nabij een burgerbevolking. De Verenigde Staten tekenden dit specifieke protocol echter pas in 2009. Tijdens de invasie van Irak in 2003 gebruikten zij nog probleemloos de napalm-achtige brandstof MK-77.
8. Witte fosfor
Witte fosfor ontbrandt bij contact met zuurstof direct en brandt letterlijk tot op het bot. De vrijgekomen rook bereikt temperaturen van meer dan 800 graden Celsius. Het middel is legaal als rookgordijn of als tijdelijk verlichtingsmiddel. Als direct wapen tegen vijandelijke troepen is het daarentegen zeer omstreden.
Israël zette witte fosfor in tijdens militaire operaties in Gaza en Libanon. Amnesty International eiste direct dat het Internationaal Strafhof dit als oorlogsmisdaad onderzoekt. Ook Rusland kreeg meermaals de beschuldiging van het gebruik ervan in Oekraïne. De juridische status blijft onduidelijk, maar inzet tegen burgers beschouwt men algemeen als strijdig met het humanitair recht.
7. Verarmd uranium
Verarmd uranium beschikt over een uitzonderlijk hoge massadichtheid. Door die enorme concentratie van gewicht slaat de munitie dwars door zwaar pantserstaal waar conventionele granaten op afketsen.
Bij de inslag verpulvert het metaal tot een fijne radioactief stof die decennialang in de lokale omgeving aanwezig blijft. Veteranen en burgers in Irak en Kosovo meldden in de jaren na de inzet opvallend hoge kankercijfers. Een direct medisch verband is wetenschappelijk gezien nog altijd een punt van felle discussie.
Het Verenigd Koninkrijk leverde begin 2023 als eerste land deze granaten aan Oekraïne voor de Challenger 2-tanks. Washington volgde dat voorbeeld enkele maanden later met specifieke munitie voor de Abrams.
Er bestaat momenteel geen enkel internationaal verdrag dat de inzet van dit materiaal expliciet verbiedt. Campagnegroepen vergelijken de langdurige impact vaak met de nasleep van landmijnen. Zij blijven daarom onverminderd hard aandringen op een wereldwijd verbod.
6. Thermobarische wapens
Thermobarische wapens staan in de volksmond ook bekend als vacuümbommen of fuel-air explosives. Ze verspreiden een fijne brandbare nevel die in een flits ontsteekt. Dit creëert een verwoestende vuurbal en een enorme drukgolf. De explosie zuigt tijdens dat proces letterlijk de zuurstof uit de directe omgeving weg.
Slachtoffers in het centrum van de knal worden gedesintegreerd. Mensen aan de rand van de klap lopen gesprongen longen en gebarsten trommelvliezen op. Rusland zet dit soort thermobarische wapens stelselmatig in tegen Oekraïne. De Verenigde Staten gebruikten in het verleden de vergelijkbare BLU-82 in Vietnam en de zwaardere BLU-118/B in Afghanistan.
Men vergelijkt deze bommen door de brute uitwerking vaak met chemische wapens. Toch verbiedt het internationaal recht deze explosieven vooralsnog nergens expliciet.
5. Landmijnen
Landmijnen blijven decennia nadat een gewapend conflict is beëindigd nog gevaarlijk. Kinderen die spelen in voormalige oorlogsgebieden worden hier vaak het onbedoelde slachtoffer van. Het Verdrag van Ottawa uit 1997 verbiedt antipersoneelsmijnen en telt wereldwijd 164 ondertekenaars.
Rusland, China en India weigeren structureel om aan dit verdrag mee te doen. De VS trokken zich onder Trump in 2020 eveneens terug en hervatten rap de productie. Biden draaide die controversiële beslissing in 2022 weer grotendeels terug. Washington respecteert de afspraken nu weer, met als enige uitzondering de grensverdediging in Zuid-Korea.
In Oekraïne gebruiken beide strijdende partijen momenteel landmijnen op grote schaal. Het land is daardoor in hoog tempo een van de meest gemijnde gebieden ter wereld geworden.
4. Clustermunitie
Clusterbommen verspreiden tientallen tot soms honderden kleinere projectielen over een groot gebied. Het grootste tactische probleem is dat tien tot veertig procent bij de landing niet direct ontploft. Deze bomblets blijven onopgemerkt liggen en functioneren als de facto landmijnen. De Conventie inzake Clustermunitie (2008) verbiedt ze daarom volledig.
Grote militaire machten als de VS, Rusland, China en Israël tekenden dit verdrag bewust niet. Oekraïne is eveneens geen partij in dit bindende akkoord. De Amerikanen begonnen in 2023 zelf hun voorraden clustermunitie naar Kyiv te sturen. Dat gebeurde ondanks luid en aanhoudend protest van Europese bondgenoten.
Zowel Russische eenheden als Oekraïense troepen gebruiken ze op grote schaal langs de frontlijn. Dit zijn bij uitstek wapens die een lokaal conflict ver voorbij het daadwerkelijke staakt-het-vuren rekken.
3. Blindmakende laserwapens
Protocol IV van de VN-Conventie inzake Bepaalde Conventionele Wapens verbiedt de ontwikkeling van specifieke laserwapens preventief. Het gaat hierbij om systemen die puur ontworpen zijn om permanente blindheid bij de vijand te veroorzaken. Dit is een zeldzaam voorbeeld van een wapen dat men verbood lang voordat grootschalige inzet überhaupt plaatsvond. Bewust blindheid veroorzaken gold simpelweg als buitensporig wreed in verhouding tot het militaire voordeel.
Het verdrag kent een maas in de wet: het staat wel lasers toe die onbedoeld of zijdelings blindheid veroorzaken. Dat is een juridisch grijs gebied waar wapenfabrikanten gretig gebruik van maken. China testte in 2019 bijvoorbeeld een zwaar laserwapen om vijandelijke sensoren te verstoren. Precies datzelfde systeem kan in de strijd ook straaljagerpiloten permanent verblinden.
2. Chemische en biologische wapens
Chemische middelen zoals mosterdgas of zenuwgas zijn op papier volledig illegaal. Hetzelfde geldt voor biologische wapens zoals miltvuur of de pokken. Twee strenge internationale verdragen uit 1972 en 1993 maken het bezit en gebruik direct strafbaar. Het regime in Syrië negeerde dit volledig en zette sarin en chloorgas in tegen ongewapende burgers.
De Russische inlichtingendienst vergiftigde meerdere politieke tegenstanders met het dodelijke zenuwgas novitsjok. Noord-Korea vermoordde de halfbroer van Kim Jong-un zelfs openlijk met VX-gas op een druk Maleisisch vliegveld.
De taboes op deze massavernietigingswapens zijn sterk, maar ze blijken in de harde praktijk zelden waterdicht. Inlichtingendiensten vrezen nu dat snelle genetische manipulatie binnenkort compleet nieuwe dreigingen creëert.
1. Autonome wapensystemen (killer robots)
Het meest besproken wapen van deze eeuw komt intussen razendsnel dichterbij. Lethal Autonomous Weapons Systems (LAWS) selecteren hun doelen volledig zelfstandig. Ze voeren vervolgens een dodelijke aanval uit zonder enige menselijke tussenkomst. De VN rapporteerde in 2020 al dat een Turkse Kargu-2 drone in Libië volledig autonoom een strijder aanviel.
Dit incident was hoogstwaarschijnlijk de eerste keer dat een algoritme zelfstandig een mens doodde. Vandaag de dag stromen de meldingen van autonome dronezwermen uit Oekraïne en Gaza wekelijks binnen.
Ruim dertig landen en 165 verschillende ngo’s pleiten inmiddels vurig voor een preventief mondiaal verbod. Machines kunnen volgens deze critici simpelweg geen zuiver onderscheid maken tussen een burger en een strijder.
Voorstanders als de VS en China blokkeren zo’n ethisch verbod in de VN en investeren onverminderd miljarden. Deze wapens verschijnen sowieso op het slagveld van morgen. De enige vraag die rest, is welke juridische kaders we daaraan verbinden.
Gevolgen voor de nabije toekomst
Het internationaal humanitair recht leunt op twee hele stevige pilaren. Er moet duidelijk onderscheid zijn tussen onschuldige burgers en actieve strijders. Daarbij moet de aangerichte schade altijd in gezonde verhouding staan tot het bereikte militaire doel. De wapens in dit overzicht schenden vrijwel allemaal een of beide principes.
Het maakt in de loopgraven vrij weinig uit of ze formeel verboden zijn. Dat grote militaire machten stelselmatig weigeren om verdragen te tekenen, kalft de internationale rechtsorde af. Technologische innovatie levert bovendien veel sneller nieuwe moordwapens op dan rechters ooit kunnen bijhouden. De morele grens van wat we op het slagveld accepteren verschuift continu.
