Vulkanen behoren tot de meest destructieve krachten op aarde. In de afgelopen ruim honderd jaar – sinds 1912 – hebben enkele uitbarstingen de wereld op zijn grondvesten doen schudden, steden bedolven onder as, het klimaat beïnvloed en duizenden levens geëist.
Van de afgelegen wildernis van Alaska tot de dichtbevolkte eilanden van Indonesië: dit zijn de tien grootste vulkaanuitbarstingen van de laatste eeuw, gerangschikt op basis van de Volcanic Explosivity Index (VEI) en de hoeveelheid uitgestoten materiaal.
1. Novarupta, Alaska – 6 juni 1912 (VEI 6)
De grootste vulkaanuitbarsting van de 20e eeuw vond plaats op een van de meest afgelegen plekken op aarde: Alaska. Gedurende 60 uur braakte Novarupta ongeveer 15 kubieke kilometer magma uit – dertig keer meer dan de beruchte uitbarsting van Mount St. Helens in 1980.
Het omliggende gebied veranderde in een maanlandschap vol stoomgaten, dat wetenschappers later de “Valley of Ten Thousand Smokes” noemden.
Vanwege de afgelegen ligging vielen er geen menselijke slachtoffers, hoewel de as tot in Kodiak, 160 kilometer verderop, meer dan 30 centimeter dik lag.
2. Mount Pinatubo, Filipijnen – 15 juni 1991 (VEI 6)
Na meer dan 500 jaar stilte ontwaakte de Pinatubo in het voorjaar van 1991. De climactische uitbarsting op 15 juni schoot een aspluim 35 kilometer de atmosfeer in en spuwde 10 kubieke kilometer magma uit.
Bijzonder ongelukkig was de timing: tyfoon Yunya raasde gelijktijdig over het gebied, waardoor natte as als beton op daken neerkwam. Meer dan 800 mensen kwamen om, voornamelijk door instortende gebouwen. De evacuatie van meer dan 85.000 mensen redde naar schatting 5.000 levens.
De Pinatubo pompte 20 miljoen ton zwaveldioxide de stratosfeer in, waardoor de gemiddelde wereldtemperatuur tijdelijk met 0,6°C daalde.
3. Hunga Tonga-Hunga Ha’apai, Tonga – 15 januari 2022 (VEI 5-6)
De onderzeese vulkaan Hunga Tonga produceerde op 15 januari 2022 de grootste atmosferische explosie ooit gemeten met moderne instrumenten. NASA berekende dat de explosie “honderden keren krachtiger” was dan de atoombom op Hiroshima.
De aspluim schoot 58 kilometer omhoog, tot in de mesosfeer, en de schokgolf reisde meerdere malen rond de aarde. Het eiland, dat pas in 2015 was ontstaan na een eerdere uitbarsting, werd grotendeels weggeblazen. Tsunami’s tot 15 meter hoog troffen de kust van Tonga; golven bereikten zelfs Japan, Peru en Chili.
4. Cerro Azul (Quizapu), Chili – 10 april 1932 (VEI 5)
De Cerro Azul vulkaan in de Chileense Andes produceerde in 1932 een van de grootste vulkanische uitbarstingen van de 20e eeuw. Gedurende 18 uur steeg een eruptiekolom 27 tot 30 kilometer in de lucht, terwijl 9,5 kubieke kilometer vulkanisch puin de atmosfeer in werd geslingerd.
De as bereikte Buenos Aires, meer dan 1.500 kilometer verderop, waar kleine steentjes (“lapilli”) uit de hemel vielen. Hoewel de vulkaan in een afgelegen gebied ligt en er geen directe slachtoffers vielen, werd de vegetatie in de wijde omgeving verwoest. Het gebied had meer dan 60 jaar nodig om te herstellen.
5. Mount St. Helens, Verenigde Staten – 18 mei 1980 (VEI 5)
De uitbarsting van Mount St. Helens in de staat Washington is de dodelijkste vulkaanuitbarsting in de Amerikaanse geschiedenis. Na maanden van aardbevingen en een groeiende uitstulping op de noordflank, stortte op 18 mei om 08:32 uur lokale tijd de gehele noordkant van de vulkaan in na een aardbeving van magnitude 5,1.
De laterale explosie die volgde, bereikte snelheden tot 1.080 km/u en vernietigde alles binnen een gebied van 600 vierkante kilometer binnen enkele minuten. Een aspluim steeg 24 kilometer hoog en verspreidde as over elf Amerikaanse staten. De totale energie kwam overeen met 24 megaton TNT – 1.600 keer de atoombom op Hiroshima. 57 mensen kwamen om.
6. El Chichón, Mexico – 28 maart – 4 april 1982 (VEI 5)
Na 600 jaar stilte ontwaakte El Chichón in de zuidelijke Mexicaanse staat Chiapas met verwoestende kracht. Drie plinische uitbarstingen in een week tijd vernietigden negen dorpen en doodden naar schatting 1.900 tot 2.000 mensen. Het was de ergste vulkanische ramp in de Mexicaanse geschiedenis.
De uitbarsting pompte 7 miljoen ton zwaveldioxide de stratosfeer in, wat de temperatuur van de stratosfeer met 4°C verhoogde. Het noordelijk halfrond koelde tijdelijk 0,4°C af. De aswolk reisde in tien dagen naar de Filipijnen en voltooide binnen twintig dagen een volledige reis rond de aarde.
7. Hudson, Chili – 8-15 augustus 1991 (VEI 5)
De Hudson-vulkaan in het zuiden van Chili is een van de actiefste vulkanen van het land, maar de eruptie in augustus 1991 overtrof alle historische records. Op het hoogtepunt van de uitbarsting reikte de aszuil tot wel 18 kilometer hoogte, waarbij vulkanisch stof en puin meer dan 1.000 kilometer verderop neerdaalden op de Falklandeilanden.
Hoewel de lokale bevolking op tijd in veiligheid kon worden gebracht en er geen doden vielen, was de schade aan de natuur en de economie enorm. Dikke aslagen bedolven uitgestrekte landbouwgebieden, met de dood van duizenden dieren tot gevolg.
8. Chaitén, Chili – 2 mei 2008 (VEI 4-5)
De Chaitén-vulkaan in het zuiden van Chili had 9.400 jaar geslapen toen hij in mei 2008 plots tot leven kwam. Zonder noemenswaardige voorwaarschuwing begon de vulkaan rhyolitisch magma uit te stoten, wat leidde tot explosieve uitbarstingen en de vorming van een nieuwe lavakoepel.
Een aspluim steeg tot 21 kilometer hoogte. Het nabijgelegen stadje Chaitén werd volledig geëvacueerd; later verwoestte een lahar (vulkanische modderstroom) grote delen van de stad. Eén persoon kwam om door het inademen van as. De uitbarsting duurde maanden en demonstreerde hoe een vulkaan zonder historische activiteit plotseling kan ontwaken. De Chaitén-uitbarsting leidde tot verbeterde monitoring van “slapende” vulkanen in Chili en wereldwijd.
9. Puyehue-Cordón Caulle, Chili – 4 juni 2011 (VEI 4-5)
Na een rustperiode van maar liefst 9.400 jaar kwam de Chaitén-vulkaan in het zuiden van Chili in mei 2008 plotseling tot leven. Zonder duidelijke voortekenen zorgde de uitstoot van zeldzaam rhyolitisch magma voor explosieve uitbarstingen en de vorming van een nieuwe lavakoepel. Op het hoogtepunt bereikte de aspluim een indrukwekkende hoogte van 21 kilometer.
De impact op de omgeving was groot. Het nabijgelegen stadje Chaitén moest volledig worden geëvacueerd, wat achteraf een juiste beslissing bleek: een krachtige lahar (vulkanische modderstroom) verwoestte later grote delen van de stad.
De uitbarsting hield maanden aan en bewees dat ook vulkanen zonder bekende geschiedenis van activiteit een groot risico kunnen vormen. Deze gebeurtenis leidde wereldwijd tot een keerpunt in de vulkanologie; sindsdien is de monitoring van “slapende” vulkanen, zowel in Chili als internationaal, aanzienlijk aangescherpt.
10. Eyjafjallajökull, IJsland – maart/april 2011 (VEI 4)
In het voorjaar van 2010 zorgde de IJslandse vulkaan Eyjafjallajökull voor een ongekende mondiale crisis. Hoewel de uitbarsting zelf niet tot de krachtigste in de geschiedenis behoorde, was de locatie cruciaal: de eruptie vond plaats onder een gletsjer. Het contact tussen gloeiend heet magma en ijskoud smeltwater veroorzaakte een explosieve reactie, waarbij een enorme wolk van fijn, glasachtig as tot 9 kilometer hoogte de atmosfeer in werd gestuwd.
De gevolgen voor de luchtvaart waren historisch. Omdat de fijne asdeeltjes fataal kunnen zijn voor straalmotoren, werd het Europese luchtruim bijna volledig gesloten. Meer dan 100.000 vluchten werden geannuleerd, waardoor miljoenen reizigers wereldwijd strandden. Dit was de grootste verstoring van het vliegverkeer sinds de Tweede Wereldoorlog, met een economische schade die in de miljarden euro’s liep.
