Seks is een tijdrovende hobby. Het zoeken van een partner, het paringsritueel en het risico op afwijzing; het kost bakken met energie. De natuur is een pragmatische overlever. Wanneer de nood aan de man is, of wanneer er simpelweg geen man in de buurt is, schakelen sommige vrouwtjes over op een biologisch wonder: parthenogenese.
Bij deze maagdelijke voortplanting produceert het vrouwtje nakomelingen uit onbevruchte eieren. Geen sperma, geen gedoe, alleen een genetische kopie die klaar is om de wereld te veroveren. Dit zijn de tien meest indrukwekkende dieren die bewijzen dat een vader soms een overbodige luxe is.
1. Aspidoscelis neomexicanus
Deze hagedis heeft de mannelijke sekse volledig bij het grofvuil gezet. De gehele soort bestaat uit vrouwtjes. Er is nog nooit een mannetje van deze soort gevonden, zelfs niet per toeval. De voortplanting is hier een kwestie van klonen. Om de hormoonproductie op gang te helpen, vertonen de vrouwtjes paringsgedrag met elkaar. De ene hagedis speelt de mannelijke rol, terwijl de andere de eieren legt. Zonder dit voorspel komt de eiproductie niet goed op gang.
2. Komodovaraan
Enkele jaren geleden ontdekten verzorgers in een dierentuin dat een vrouwtjes komodovaraan eieren had gelegd zonder ooit een mannetje te hebben gezien. Uit de eieren kwamen kerngezonde jongen.
Deze varanen kunnen schakelen tussen seksuele en maagdelijke voortplanting. Dat is handig voor een eilandbewoner. Als een vrouwtje op een onbewoond eiland strandt, kan ze in haar eentje zonen produceren. Zodra die zonen volwassen zijn, kan ze met hen paren om een complete populatie te stichten. De natuur kent geen morele bezwaren als het om overleven gaat.
3. Californische condor
Vogels doen het zelden alleen, de Californische condor vormt daarop een spectaculaire uitzondering. Recent onderzoek wees uit dat er kuikens waren geboren uit onbevruchte eieren, terwijl de moeders gewoon toegang hadden tot vruchtbare mannetjes.
Waarom de natuur hier voor de maagdelijke weg koos, blijft een mysterie. Het is een van de zeldzame keren dat dit bij een vogelsoort is vastgesteld terwijl er partners in de buurt waren. De overlevingskansen van deze maagdelijke kuikens blijken vaak lager, wat verklaart waarom de meeste vogels toch de voorkeur geven aan een partner.
4. Hamerhaai
In een aquarium gebeurde ooit het onmogelijke: een vrouwelijke hamerhaai kreeg een pup zonder dat er een mannetje in de buurt was. Wetenschappers dachten eerst aan sperma-opslag, genetisch onderzoek wees echter uit dat er geen vaderlijk DNA aanwezig was.
Sinds die ontdekking is parthenogenese bij veel meer haaiensoorten gevonden, zoals de zwartpunthaai en de zebrahaai. Het proces is niet identiek aan klonen; de genen worden een beetje gehusseld, waardoor de jongen wel degelijk uniek zijn. Voor haaien in slinkende populaties is dit een laatste strohalm om de soort in stand te houden.
5. Bdelloïde raderdieren
Deze microscopische diertjes zijn de kampioenen van de onthouding. Ze hebben al miljoenen jaren geen seks gehad. Er bestaan simpelweg geen mannetjes van deze soort. Volgens de wetten van de biologie zouden ze allang uitgestorven moeten zijn door genetische foutjes. Hun geheim is: ze stelen DNA. Wanneer ze uitdrogen en weer tot leven komen, nemen ze genetisch materiaal op van bacteriën, schimmels en planten. Ze hacken hun eigen evolutie om de nadelen van maagdelijke voortplanting te compenseren.
6. Gewone wormslang
Deze kleine slang ziet eruit als een glimmende regenworm en is de enige slangensoort die uitsluitend uit vrouwtjes bestaat. Ze planten zich voort door identieke kopieën van zichzelf te maken.
Dankzij deze methode is het een van de meest verspreide slangen ter wereld geworden. Ze reizen mee in de aarde van bloempotten. Omdat er maar één slang nodig is om een plaag te veroorzaken, vind je ze inmiddels op bijna elk continent. Eén verstekeling in een tuincentrum is genoeg voor een hele kolonie.
7. Lepidodactylus lugubris
De Lepidodactylus lugubris is een kleine hagedis die over de hele wereld op tropische eilanden voorkomt. Ook hier zien we een populatie die volledig uit vrouwtjes bestaat. Ze zijn meesters in het overleven op afgelegen plekken.
Hun succes zit in hun mobiliteit. De eieren zijn bestand tegen zout water. Omdat een enkel vrouwtje een populatie kan starten, zijn ze de perfecte kolonisten.
Ze klonen zichzelf in een moordend tempo, waardoor ze lokale ecosystemen in korte tijd kunnen domineren.
8. Netpython
De netpython kan enorm worden, de verrassing die een vrouwtje genaamd Thelma gaf was echter nog groter. Zij kreeg jongen zonder dat er een mannetje bij betrokken was. Dit was een vorm van facultatieve parthenogenese.
Bij slangen is dit vaak een noodgreep. Als een vrouwtje jarenlang geen geschikte partner vindt, neemt haar lichaam het heft in eigen handen. De jongen die hieruit voortkomen zijn meestal vrouwtjes, die later zelf weer voor nakomelingen kunnen zorgen.
9. Honingbij
Bij honingbijen is maagdelijke voortplanting onderdeel van het dagelijkse systeem. Een koningin bepaalt zelf of ze een ei bevrucht of niet. Uit bevruchte eieren komen vrouwelijke werksters, uit onbevruchte eieren komen de darren.
Dit betekent dat elke mannelijke bij in de korf geen vader heeft. Hij bezit alleen het genetisch materiaal van zijn moeder. Het is een efficiënte manier om de taakverdeling in de kolonie strikt gescheiden te houden. De mannen zijn hier letterlijk het resultaat van een onbevruchte gedachte van de koningin.
10. Wandelende takken
Wandelende takken hebben de kunst van de maagdelijke voortplanting tot in de puntjes geperfectioneerd. Bij veel soorten zijn mannetjes een zeldzaamheid. De vrouwtjes leggen eieren die uitkomen zonder dat er ooit een paring heeft plaatsgevonden.
Dit maakt ze tot zeer effectieve overlevers. In tijden van schaarste of isolatie kan de voortplanting gewoon doorgaan. Sommige soorten kunnen zelfs jarenlang overleven als populatie van louter vrouwtjes, waarbij ze pas weer overstappen op seks als er toevallig eens een mannetje voorbijkomt.
